Ez fidatu beti lehen begiratuaz

Aritz Gorrotxategi

13/02/2026 a las 21:26h.

Txekhovek zioen ez dela kargatutako errifle bat agertokian jarri behar, baldin eta gero tiro egingo ez bada. Antzeko zerbait esan daiteke lehen enkontru edo topaketari buruz. Fikzio bateko bi pertsonaiek aurrez aurre topo egiten dutenean, topaketa horrek gutxi izaten du inozentetik. Maitasunaz edo erakarmenaz ari bagara, are gutxiago. Bi pertsonaien arteko lehen topaketa promesaz, gaizki-ulertuz edo mehatxuz kargatuta egon ohi da: ustez laburra edo iragankorra den une horretatik patu narratibo oso bat gerta daiteke, onerako zein txarrerako. Idazlea hasi da bere ogi apurrak bidearen ertzean botata uzten, gautzen duenean irakurlea iluntasunean gal ez dadin.

Bat-bateko maitasunetik erabateko desadostasunera, lehen topaketak harreman bat inauguratzeaz gain, munduaren, desiraren eta bestearen ikuskera jartzen ditu mahai gainean edo erakusleihoan. Literaturak lehen kontaktu horiek nola eraikitzen dituen aztertzeak aukera ematen du pertsonaien psikologia ez ezik, bizi dituzten istorioen logika sakona ere ulertzeko. Nahikoa da keinu bat, hitz bat, alkandoraren lepoa txukuntzeko modua, aurpegi baten espresioa, janzkera… Xehetasun txiki horietatik tiraka, unibertso oso bat antzeman daiteke. Gaizki-ulertuen unibertsoaz arituko naiz gaurkoan, happy end klasikoaren ifrentzuaz. Izan ere, lehen begi-kolpeko inpresioa (edo, nahiago baduzue, lehen begiratuko maitasuna) ez da horren fidagarria, eta, zenbaitetan, fikzioaren konbentziotzat jo dezakegu. Adibideak ez dira falta.

Rodolphe ezagutzen duenean, Emma Bovaryk uste du erabateko maitasuna bizitzen ari dela, baina Rodolphek dibertitu baino ez du egin nahi. Donjuan kastakoa da. Emmaren fantasia erromantikoa ameskeria hutsa da, baina berak ez daki hori oraindik. Yonvillen ezagutu dute elkar, Rodolphe bera Charles Bovaryrengana doanean langile baten gaixotasunaz galdezka. Maitale bihurtuko dira, eta Emmak elkarrekin ihes egitea proposatzen dionean, Rodolphek baiezkoa emango dio hasiera batean, baina ez da hitzordura agertuko. Hasieratik zekien ez zela joango. Emmarentzat kolpe eta desilusio gogorra da. Lehen unetik beretik ereinda zegoen porrotaren hazia, baina Emma itsutuegi dago horretaz jabetzeko. Hizkuntza emozional desberdinak hitz egiten dituzte.

Antzeko zerbait gertatzen zaie Elizabeth Benneti eta Fitzwilliam Darcyri 'Harrotasuna eta aurrejuzguak' eleberriaren hasieran. Dantzaldi batean ezagutzen dute elkar, eta Darcyren lehen iruzkina entzun bezain pronto, Elizabethi arrotza eta hotza iruditzen zaio gizona. Hortik aurrera, Darcyren keinu oro hasierako aurreiritzi horren prismatik interpretatuko du Elizabethek, eta dibertigarria irudituko zaio bestea kritikatzea. Darcyk maite duela aitortzen dio, apur bat baldar eta amore emanez bezala. Esan daiteke Darcyk duintasuna nagusitasunarekin nahasten duela. Eta Elizabethek, berriz, intuizioa judizio hutsezinarekin. Maitasunak porrot egiten du, baina ez sentimendu faltagatik, egoaren eta komunikazio txarraren erruagatik baizik. Hala ere, ustez porrotera kondenatua zegoen maitasun istorio horrek bigarren aukera bat dauka hilabete batzuk geroago. Bizitzak zenbait irakaspen eskaini dizkie. Darcy adeitsua eta umilagoa da orain, eta Elizabethek beste begi batzuekin ikusten du, bere hasierako pertzepzioa okerra zela ohartu ostean. Darcyk bere maitasuna aitortzen dio berriro ere, apaltasunez oraingoan. Eta Elizabethek onartu egiten du, aurreiritzirik gabe. Austenek benetako maitasuna lortzeko formula iradokitzen digu nolabait: ez harrotasunik, ez aurrejuzgurik. Heldutasun apur bat baino ez.

'El amor en los tiempos del cólera'ko Florentino Ariza eta Fermina Dazari oso bestela gertatzen zaie. Oso gaztetan eta lehen kolpean maitemindu arren, bikote bihurtzeraino, maitasun horrek ez du aurrera egingo Fermina praktikagoa eta hotzagoa delako, jatorri sozial ezberdina ere tarteko. Hortaz, harremana atzean uztea erabakiko du, gaztaroko fantasiatzat jota. Florentinok, ordea, ez du inoiz Fermina ahaztuko, eta urte luzez itxarotea erabakiko du, seguru baitago biak berriz elkartuko direla. Eta hala gertatzen da, berrogeita hamar urte baino gehiagoz, Florentinok bizirik eutsiko dio hasierako maitasunaren promesari, hura gero eta gehiago idealizatuz. Eta nobelaren amaieran, jada adinean sartuta, Magdalena ibaian barrena doaz itsasontziz, koleraren banderapean, bidaiariak saihesteko eta beren maitasunaz gozatzeko. Izan ere, ez dago maitatzeko modu 'zuzen' bakarra, eta denborak ez du maitasuna sendatzen: eraldatu egiten du.